ASIAD: Nguyễn Thị Oanh, Vũ Thị Ngọc Hà và tầng đất điền kinh chưa ai đào

19 giờ 25 phút. Tiếng súng lệnh vang lên ở góc sân vận động đã kín người, và đường chạy 10.000m nữ tại ASIAD bắt đầu quay. Hai mươi lăm vòng. Nguyễn Thị Oanh nhập đoàn, sải chân đều, mắt dán vào khoảng lưng của nhóm dẫn đầu.

Tôi ngồi trên khán đài, tay cầm cuốn sổ đã sờn mép — cuốn sổ theo tôi qua những buổi tuyển chọn lứa U15, những trận giao hữu không khán giả, những lần tôi lặng lẽ bấm giây cho một đứa trẻ mà không ai buồn hỏi tên. Trong lớp bụi thời gian, tôi bới ra một đôi giày chạy vẫn còn nguyên nhịp đập.

Ba tiếng trước đó, lúc 17 giờ 44 phút, một chung kết khác đã khép lại. Đường chạy nhảy ba bước nữ: Vũ Thị Ngọc Hà và Nguyễn Thị Hương, hai cái tên Việt Nam đứng giữa dàn vận động viên mà bảng thành tích thế giới đã gọi tên từ lâu. Hai chung kết, hai bộ môn, một buổi tối. Với tôi, đó là hai nhát cắt vào cùng một câu hỏi: điền kinh Việt Nam đang đứng ở tầng đất nào?

MỘT BUỔI TỐI, HAI MẶT TRẬN

ASIAD là đại hội thể thao đa môn của châu Á, nơi mỗi tấm huy chương phải đi qua hệ thống tuyển chọn quốc gia trước khi chạm tới bục. Với điền kinh, điều đó nghĩa là không có đường tắt: mỗi suất vào chung kết là kết quả của một chu kỳ bốn năm, đôi khi là hai chu kỳ.

Lịch thi đấu buổi tối được dồn theo kiểu đặc trưng của các đại hội: nhảy ba bước nữ khép ở khung 17 giờ 44 phút, rồi hơn một tiếng rưỡi sau, đường chạy 10.000m mở ra ở khung 19 giờ 25 phút. Khán giả Việt Nam theo dõi hai câu chuyện song song. Vận động viên thì không có quyền chọn — mỗi người tự lo phần hồi phục, phần khởi động lại, phần kiểm soát căng thẳng của riêng mình trong khoảng thời gian chờ ấy.

Danh sách đối thủ không có gì bất ngờ, nhưng vẫn cần nói thẳng. Các chân chạy hàng đầu của Nhật Bản và Trung Quốc. Những gương mặt nhập tịch gốc châu Phi. Ở cự ly 10.000m, đó là tổ hợp khó chịu nhất mà một trường đua có thể bày ra: nền tảng hiếu khí vượt trội cộng với kinh nghiệm thi đấu đỉnh cao và một hệ thống thể thao quốc gia đứng sau lưng. Cơ hội tranh huy chương vàng của đoàn Việt Nam ở cự ly này được chính truyền thông trong nước nhìn nhận là cực kỳ khó khăn.

Nguyễn Thị Oanh bước vào vạch xuất phát với tư cách “cô gái vàng” của điền kinh Việt Nam. Cạnh cô là Lê Thị Tuyết, một chân chạy trẻ. Việc hai thế hệ cùng đứng ở một giờ thi đấu nói lên khá nhiều về cách một nền thể thao vận hành: khi người dẫn đầu và người kế nhiệm không có khoảng cách về thời gian, nghĩa là đường ống đào tạo vẫn còn chảy.

HAI MƯƠI LĂM VÒNG: CUỘC MẶC CẢ, RỒI CUỘC ĐẤU GIÁ

Đường chạy 400m, cự ly 10.000m, hai mươi lăm vòng. Nhìn từ khán đài, nó giống một bài kiểm tra sức bền thuần túy. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải trẻ của tôi, sự thật vận hành theo hướng ngược lại: hai mươi vòng đầu là một cuộc mặc cả, năm vòng cuối là một cuộc đấu giá.

Trong hai mươi vòng đầu, thứ được mua bán mang tên vị trí. Chạy ở vành trong tiết kiệm vài mét mỗi vòng; nhân với hai mươi lăm, đó là một khoảng cách tích lũy đáng kể. Nhưng vành trong cũng là nơi dễ bị khóa nhất. Một vận động viên chưa đủ uy tín trên đường chạy sẽ bị đẩy ra làn ngoài đúng ở thời điểm cần thiết nhất, và cái giá phải trả không nằm ở mét đường mà nằm ở nhịp thở.

Với một chân chạy Đông Nam Á, phương án phân bổ sức hợp lý nhất thường là bám nhóm, giữ nhịp đều và dồn dự trữ cho hai vòng cuối. Phương án ấy có một điều kiện đi kèm ít được nói tới: đối thủ phải chấp nhận chạy chậm. Khi ai đó trong nhóm dẫn tăng nhịp sớm ở vòng thứ mười tám, toàn bộ kế hoạch bị kéo sập, và người dồn sức cho nước rút buộc phải chọn giữa mất vị trí và mất dự trữ.

Chiến thuật hợp lý không tự nó bảo đảm kết quả, bởi nó phụ thuộc vào việc đối thủ có cho phép kế hoạch đó được thực thi hay không. Một cuộc đua 10.000m vượt xa khuôn khổ một bài kiểm tra thể lực; nó là một phiên đàm phán mở, nơi mọi bên đều có quyền đổi luật giữa chừng. Và khi cuộc đàm phán đổ vỡ, phần còn lại thuộc về trần hiếu khí — thứ được xây trong nhiều năm, không thể bù đắp trong mười phút trước giờ xuất phát.

Có một biến số nữa ít khi được đưa lên bàn: khối lượng thi đấu. Các chân chạy cự ly dài ở châu Á thường phải cõng thêm cự ly 5.000m trong cùng kỳ đại hội, đôi khi chỉ cách nhau vài ngày. Việc chia sức cho hai nội dung đặt ra một bài toán thể lực, và kèm theo đó là một bài toán ưu tiên. Chọn nội dung nào làm mục tiêu chính, đánh đổi nội dung nào, và làm sao để không mang theo dư âm của lượt chạy trước vào lượt chạy sau — đó là những quyết định được đưa ra trước khi tiếng súng nổ, và chúng thường quyết định nhiều hơn một nước rút.

NHẢY BA BƯỚC: BÀI TOÁN CỦA TẤM VÁN

Ở phía bên kia sân, nhảy ba bước vận hành theo logic ngược lại. Đây là môn của sai số. Ba giai đoạn — bước nhảy, bước bộ, bước nhảy cuối — được ghép từ một tốc độ đà rất cao, và chuỗi ấy phải kết thúc đúng trên một tấm ván rộng chưa đầy hai gang tay.

Cái khó nằm ở chỗ tốc độ đà và độ chính xác tỷ lệ nghịch với nhau. Chạy đà chậm để giữ ván thì mất thành tích. Chạy hết tốc lực để nhảy xa thì dễ giậm phạm. Vận động viên phải tự tìm điểm cân bằng, và điểm cân bằng đó thay đổi theo từng buổi tập, theo độ ẩm, theo mặt đường chạy, theo cả trạng thái của cổ chân trong ngày hôm ấy.

Cấu trúc ba bước còn đặt ra bài toán phân phối lực. Bước nhảy đầu quá mạnh sẽ đẩy bước bộ vào thế mất đà; bước bộ quá dài sẽ hút hết đà của bước cuối. Mỗi vận động viên có một tỷ lệ phân bổ riêng, được hình thành qua nhiều năm, và tỷ lệ ấy gần như không thể thay đổi trong một buổi chung kết. Điều duy nhất có thể điều chỉnh trong ngày thi đấu là tốc độ đà và điểm giậm.

ASIAD đưa Vũ Thị Ngọc Hà và Nguyễn Thị Hương vào chung kết giữa lúc sân chơi nhảy ba bước nữ châu Á đang chịu sự chi phối của các vận động viên Trung Quốc — quốc gia tổ chức hệ thống huấn luyện nhảy xa và nhảy ba bước theo chuẩn thế giới, với trung tâm chuyên biệt, phòng tập gia tốc, hệ thống camera phân tích từng bước chạy đà. Khoảng cách giữa hai nền không nằm ở ý chí; nó nằm ở số giờ được đo, số lần được phân tích, số buổi được sửa lỗi.

Với một vận động viên Việt Nam, một lần nhảy sạch chưa đủ để đổi cục diện. Cần sáu lần sạch, trong đó ít nhất hai lần chạm đúng ván mà không giảm tốc. Đó là loại yêu cầu chỉ đạt được khi kỹ thuật đã đi vào phản xạ.

NGƯỜI TA NHÌN BỤC HUY CHƯƠNG, TÔI NHÌN XUỐNG DƯỚI

Tôi làm nghề quan sát hệ thống đào tạo trẻ, nên phản xạ đầu tiên khi một giải lớn diễn ra là truy tìm xem thành tích hôm nay được trồng từ đâu. Một chân chạy 10.000m không xuất hiện ở vạch xuất phát của chung kết châu Á bằng cách nào đó. Cô ấy trưởng thành từ những buổi tập lúc năm giờ sáng, từ một giải tỉnh không có trọng tài điện tử, từ một huấn luyện viên dạy học trò bằng cách chạy song song trên đường đất.

Trong hồ sơ theo dõi dài hạn của tôi, tôi ghi lại những thứ nhỏ nhặt: một vận động viên trẻ cải thiện hai giây ở cự ly 800m sau một mùa đông; một lứa vận động viên tan rã vì tỉnh không có kinh phí đưa cả đội đi thi đấu; một huấn luyện viên tự bỏ tiền mua đồng hồ bấm giây cho học trò. Những dữ liệu ấy không lên mặt báo. Nhưng chúng là tầng địa chất nằm dưới mọi tấm huy chương.

Mỗi trung tâm huấn luyện là một di chỉ. Mỗi lứa vận động viên là một tầng văn hóa. Tôi chỉ là người ghi chép. Và người ghi chép có nghĩa vụ nói rõ một điều: tấm huy chương của một cá nhân không đo được năng lực của cả một hệ thống. Một nền điền kinh khỏe mạnh được nhận diện qua việc nó có mười vận động viên ở mức gần đỉnh, chứ không phải một người ở mức đỉnh.

GÓC NHÌN NGƯỢC: CÁI GIÁ CỦA CÂU CHUYỆN THẦN KỲ

Truyền thông trong nước gọi đây là cuộc chờ đợi phép màu. Cách gọi ấy dễ chịu, dễ lan, và có một tác dụng phụ ít ai để ý: nó biến một hệ thống thành một câu chuyện cá nhân.

Khi kết quả được kể như phép màu, người xem không còn đặt câu hỏi về đường ống đào tạo, về mật độ thi đấu quốc tế, về số giờ huấn luyện thể lực mỗi tuần, về việc cả một lứa vận động viên có đủ cơ hội cọ xát hay không. Phép màu là thứ miễn nhiễm với giải thích, nên nó cũng miễn nhiễm với cải cách. Một nền thể thao không được xây bằng phép màu, mà bằng những quyết định nhàm chán được lặp lại đều đặn trong nhiều năm.

Danh xưng “cô gái vàng” cũng vận hành theo cách tương tự. Nó là phần thưởng, đồng thời là một biến số tâm lý xuất hiện ở mọi lần xuất phát. Mỗi vòng loại trở thành một cuộc kiểm tra kỳ vọng quốc gia. Rất ít nền thể thao có thể yêu cầu một con người gánh vai trò ấy liên tục trong nhiều năm mà không phải trả giá ở đâu đó — bằng một chấn thương, bằng một mùa giải bị bỏ, hoặc bằng việc không có ai kế nhiệm đủ gần.

Điều đáng giữ lại từ bài bình luận tại chỗ là sự tỉnh táo: cơ hội tranh huy chương vàng ở cự ly 10.000m được nhìn nhận là cực kỳ khó khăn. Hy vọng không cần được thổi lên mới có giá trị. Nó vẫn có giá trị khi đứng cạnh sự thật.

ĐIỀU CÒN LẠI SAU TIẾNG SÚNG

Một cuộc đua 10.000m được định đoạt bởi hai thứ: nền tảng được xây trong nhiều năm và một quyết định được đưa ra trong ba giây ở vòng cuối. Cả hai đều cải thiện được, nhưng bằng hai loại công việc khác nhau. Một loại đòi thời gian và sự kiên nhẫn. Một loại đòi kinh nghiệm thi đấu và số lần được đặt vào thế phải quyết định.

Điền kinh Việt Nam có cả hai loại việc đó đang chờ. Vũ Thị Ngọc Hà, Nguyễn Thị Hương và Lê Thị Tuyết là những cái tên được xướng lên trong một buổi tối. Điều tôi quan tâm là buổi tối tiếp theo — khi ASIAD khép lại, đường chạy ở tỉnh lẻ còn đèn hay không, và có ai đó vẫn đang bấm giây cho một đứa trẻ mười lăm tuổi.

Người ta gọi đó là thất bại của học viện. Tôi gọi đó là tầng đất chưa ai đào.

ASIAD rực rỡ, nhưng tôi vẫn nhìn xuống. Ở dưới đó, có những viên ngọc đang rơi.